Sao Diêm Vương – “Hành tinh lùn” hay “Hành tinh kép”
Pluto,
hay Diêm Vương tinh, lại tiếp tục khiến giới nghiên cứu khoa học phải
tranh cãi về địa vị hành tinh của mình trong hệ Mặt Trời khi Kính viễn
vọng Hubble của NASA mới phát hiện thiên thể này có mặt trăng mới kích
thước khá lớn quay quanh nó.
Với mặt trăng mới được phát hiện trong quỹ đạo, Pluto có ít nhất 5
mặt trăng, nhiều hơn Trái Đất 4 mặt trăng và hơn hẳn hai hành tinh
Mercury (Thủy tinh) và Venus (Kim tinh) không có mặt trăng nào. Và nếu
xem xét tất cả các mặt trăng trong quỹ đạo của Pluto, sẽ thấy mặt trăng
lớn nhất của Pluto là Charon thực sự là một hành tinh. Cả Pluto và
Charon tạo thành một cặp đôi quay xung quanh một điểm chung nằm giữa
chúng, và bốn vệ tinh nhỏ hơn nhằm trong những quỹ đạo xung quanh chúng.
Cho đến thời điểm này, thế giới vẫn chưa ghi nhận nhiều trường hợp
“hành tinh đôi” hay “hành tinh kép” như vậy. Nhưng kiểu tồn tại này
thường xuất hiện với các ngôi sao. Trên thực tế, hệ thống “sao đôi”
chiếm ít nhất nửa số sao trong dải thiên hà, và hàng chục thiên thạch
đôi cũng được ghi nhận từ năm 1993. Vì thế phải chăng nên gọi Pluto là
“Hành tinh kép” hay “Hành tinh đôi” thay vì “Hành tinh lùn” như trước?
Năm 2006, Pluto từng mất vị trí hành tinh thứ 9 trong hệ Mặt Trời và
được gọi là “Hành tinh lùn” sau khi một hội thảo quốc tế của các nhà
khoa học quyết định đưa ra các tiêu chí để xác định thiên thạch nào có
thể trở thành một hành tinh trong hệ Mặt Trời. Theo đó, hành tinh này
phải đáp ứng 3 yêu cầu: có quỹ đạo quanh Mặt Trời; có khối lượng đủ lớn
để lực hấp dẫn giữ cho thiên thể có dạng cầu và chiếm ưu thế tuyệt đối
về khối lượng so với các thiên thể khác cùng quỹ đạo. Nhưng Pluto không
thể áp đảo các thiên thể vệ tinh vì mặt trăng lớn nhất của nó là Charon
có kích thước bằng một nửa nó.
Pluton được phát hiện năm 1930 bởi Clyde W. Tombaugh tại đài quan sát
Lowell, Arizona. Cái tên Pluto được quyết định đặt theo gợi ý của một
học sinh nữ 11 tuổi tại Oxford (Anh), là tên của vị thần cai quản âm phủ
trong thần thoại La Mã. Pluto đã trở thành hành tinh thứ 9 của hệ Mặt
Trời với sự công nhận của các tổ chức thiên văn khắp thế giới trong suốt
hơn 70 năm.
Cuối thế kỉ XX, sự phát triển của kĩ thuật chế tạo kính thiên văn mặt
đất cũng như không gian cho phép các nhà thiên văn quan sát ngày một
sâu hơn vào vũ trụ, và họ phát hiện ra rằng Pluto và vệ tinh Charon của
nó thật ra chỉ là những thiên thể lớn thuộc nhóm các thiên thể thuộc
vành đai Kuiper ở bên ngoài hệ Mặt Trời. Tiếp đó cuối năm 2005, một
thiên thể mới được phát hiện, có kích thước tương đương với Pluto, nhưng
với khối lượng lớn hơn 25% mà sau này người ta gọi là Eris. Việc này
buộc tất cả các nhà thiên văn phải xem lại việc có thể tiếp tục coi
Pluto là hành tinh nữa hay không. Một hội nghị của Hiệp hội Thiên văn
quốc tế (IAU) đã được tổ chức vào tháng 8/2006 tại CH Czech để giải
quyết “rắc rối” này và đưa ra quyết định loại Pluto khỏi nhóm các hành
tinh của hệ Mặt Trời, đồng thời xếp nó vào nhóm các hành tinh lùn (dwarf
planet). Ngoài Pluto, các hành tinh khác cùng nhóm là Eris và Ceres và
năm 2008 có thêm Haumea và Makemake.
Tuy nhiên, cách gọi tên, hay việc hệ Mặt Trời có 8 hay 9 hành tinh
không làm thay đổi các yếu tố trong quỹ đạo của các hành tinh hay cấu
trúc của hệ Mặt Trời mà chỉ là quy ước do con người tự đặt ra và tự thay
đổi cho phù hợp với các phát hiện mới. Và dù có tên gọi là gì thì có vẻ
như Pluto vẫn nhận được nhiều sự quan tâm của con người so với các hành
tinh lùn khác. Tàu không gian New Horizons đã được NASA phóng đi với
mục đích nghiên cứu hành tinh này, sẽ tới đích tháng 7/2015, và sẽ cho
chúng ta nhiều thông tin hơn về Pluto. Louis Friedman, chủ tịch Hiệp hội
Hành tinh California từng nói: “Việc thay đổi tên gọi này thực chất
không có ý nghĩa gì cả. Pluto – cũng như tất cả các thiên thể thuộc Hệ
Mặt Trời – vẫn còn là thế giới bí ẩn cần được chúng ta nghiên cứu và
khám phá”.
